Za ustanove poput Galerije Matice srpske, koje beleže trajanje i delovanje trocifrenim brojem, svaka godina po nečemu je jedinstvena. Ova, 2026. godina posebna je po tome što u njoj obeležavamo veliki jubilej, dva veka trajanja Matice srpske, najstarije književne, kulturne i naučne i ustanove u Srba, iz čijeg okrilja smo nastali i Biblioteka Matice srpske i mi, nekada Muzej a danas Galerija Matice srpske.
Naše delatnosti su u kontinuitetu prepletene i povezane od samih početaka, sve do današnjih dana. Težnja srpskih intelektualaca a kasnije i države da se kroz organizovano delovanje sačuva srpska kultura, paralelno se odvijala u oblasti književnosti, različitim oblastima društveno-humanističkih nauka, likovne umetnosti i izdavaštva.
Pre osnivanja Matice srpske u Pešti 1826. godine, paralelno s radom na očuvanju srpskog jezika i književnosti oličenom u objavljivanju Letopisa Matice sprke koje je krenulo još 1824. i traje do danas, počelo je prikupljanje umetničkih dela. Prvobitna ideja bila je da se prikupe portreti znamenitih Srba i formira Panteon kroz koji bi se vizuelno uobličavala slika nacionalnog identiteta. I baš tu, u Tekelijanumu, sedištu Matice srpske, u sali koja je bila namenjena izlaganju portreta znamenitih Srba, dvadeset godina nakon godina osnivanja Matice srpske je doneta odluka o osnivanju Serbske narodne zbirke ili Muzeuma. Zajedno s preseljenjem Matice srpske u Novi Sad 1864. godine preseljena je, sa svom ostalom imovinom i knjigama, i do tada prikupljena umetnička zbirka koja je po popisu brojala sto predmeta. S idejom buđenja nacionalnih ideja, paralelno s portretima započeto je i sakupljanje dela s istorijskom tematikom, a 1881. godine je, preko Srpskih narodnih novina, pozvano srpsko građanstvo da se svojim darovima uključi u formiranje budućeg muzeja. Muzej je postepeno rastao da bi 1933. godine prvi put bio otvoren za publiku, a prikupljena dela izložena javnosti. Time je Matica srpska svojim brojnim ulogama dodala i ovu novu – muzeološku, a pored stalne postavke započeto je i priređivanje povremenih izložbi. Završetak Drugog svetskog rata i političke promene koje su usledile dovele su do izdvajanja Biblioteke i Galerije u samostalne ustanove. Ipak, čak ni preseljenje u sopstvene zgrade nije razdvojilo ove ustanove. One su ostale tesno povezane i nastavile su da deluju u zajedništvu. Svojom delatnošću nastavile su da neguju i razvijaju ideje svojih osnivača: prikupljaju umetnički i knjižni fond, čuvaju i grade nacionalni identitet kroz umetnost i obrazuju buduće generacije kroz književno i likovno stvaralaštvo. Zajedno smo brinuli o srpskom kulturnom nasleđu, čuvali dela koja su prethodnici sakupili, obeležavali jubileje i ostavljali nove materijalne i umetničke tragove o onima koji su se upisali u istoriju Matice srpske i srpsku kulturu. Naručivali smo i otkupljivali slike, izrađivali skulpture, plakete, medalje, baš kao i generacije Matičara pre nas. Danas, u godini jubileja, stojimo u jednom redu, zajedno, svesni važnosti traga koji treba da ostavimo o sopstvenom vremenu i vrednostima koje smo dobili u nasleđe i preobrazili u tradiciju za ponos. Stoga je u mnoštvu programa koje je Matica srpska priredila ove godine, Galerija pridodala nekoliko: izložbu, katalog i film o Umetničkoj zbirci Matice srpske, kompleksnu izložbu multidisciplinarni projekat „Sjaj i slava Karlovačke mitropolije. Umetnost u službi vere“ o Karlovačkoj mitropoliji kao političko-verskom fenomenu u okviru kog je nastala i delovala Matica srpska. I konačno, večeras otvaramo izložbu o slikaru Aksentiju Marodiću i javnosti, posle više od pola veka, predstvljamo njegovo izuzetno delo. Pred publiku donosimo najcelovitiji pregled njegovog stvaralaštva kao prvog privilegovanog slikara Matice srpske, kome je ukazano poverenje da vizuelno uobliči njen identitet kroz izradu portreta predsednika i časnika. Istovremeno, predstavljamo ga i kao umetnika širokog obrazovanja koji se smelo okrenuo evropskim umetničkim uticajima i izgradio svoj osobeni stil. Takođe, nakon tri godine priprema izlažemo i restaurirani ikonostas iz crkve manastira Kovilja koji ukazuje da ne brinemo samo o sopstvenoj kolekciji, nego i o nacionalnom kulturnom blagu u celini.
Uz to, priredili smo nekoliko izložbi na brojnim mestima srpske kulture, u Sentandreji, Leskovcu, Trebinju i Banjaluci, sa željom da i u drugim srpskim gradovima ukažemo na važnost jubileja Matice srpske, ali i opšti doprinos njenog delovanja na srpskom kulturnom prostoru.
Prošlog vikenda, 10. oktobra o jubileju Dva veka Matice srpske govorili smo u Budimpešti u zgradi Tekelijanuma a već naredne nedelje, 3 i 4. novembra, u Banjaluci ćemo prirediti dve izložbe: I tako, kako se godina bude približavala kraju započećemo pripreme za nekoliko važnih jubileja u 2027. godini. Tokom naredne godine obeležićemo sto osamdeset godina od osnivanja GMS, sto osamdeset godina od prvog portreta Save Tekelije poručenog od Jovana Popovića za Panteon Matice srpske. Istovremeno, obeležićemo i sto godina od izgradnje zgrade GMS i sto godina od publikovanja vanvremenske knjige Veljka Petrovića i Milana Kašanina Srpska umetnost u Vojvodini. Tim povodom započećemo i dva nova projekta: „Novosađani biraju“, kako bismo ukazali na građanski duh u kome je nastala i u kome i danas deluje Matica srpska, i „Vek zgrade Galelrije Matice srpske, kako bismo javnosti predstavili zgradu u kojoj se nalazimo već sedamdeset godina i u kojoj stvaramo programe za budućnost i na ponos nacije.
Dr Tijana Palkovljević Bugarski
Upravnica Galerije Matice srpske